Dane zamiast utartych schematów

Małgorzata Słodzinka: Skąd wziął się pomysł na uruchomienie projektu „Przewaga z natury – rolnictwo zrównoważone w praktyce”? Jakie problemy w gospodarstwach rolnych chcieli Państwo w ten sposób rozwiązać?

Grzegorz Ignaczewski: Zrównoważona produkcja, zrównoważone gospodarowanie zasobami, zrównoważone łańcuchy dostaw – te pojęcia wszyscy słyszymy coraz częściej. Zrównoważona produkcja żywności zaczyna się zawsze w gospodarstwie, w którym wytwarzane są surowce do dalszego przetwórstwa. Zarówno przetwórstwo, jak i handel coraz większą uwagę przywiązują więc do tego, skąd i jaki surowiec pozyskują. W naszej opinii jest to aspekt, który już w najbliższej przyszłości będzie nabierał coraz większego znaczenia, choćby ze względu na wdrożenie unijnej dyrektywy CSRD (ang. Corporate Sustainability Reporting Directive). Z drugiej strony sami rolnicy borykają się z wieloma problemami: skutkami zmian klimatu, niskimi cenami produktów rolnych, trudnościami z rozwojem swoich biznesów ze względu na opór lokalnych społeczności. Odpowiedzią na te problemy może być właśnie zrównoważony model produkcji rolnej. Wielu rolników już dziś stosuje pewne praktyki rolnictwa zrównoważonego, jednak problem, jaki dziś dostrzegamy, to brak kompleksowego podejścia do transformacji gospodarstw obejmującej i aspekt środowiskowy, i ekonomiczny, i społeczny. Dlatego poprzez nasz projekt chcemy pokazać dobre przykłady transformacji, które można by dalej wdrażać na szerszą skalę.

M.S.: Rzeczywiście, w materiałach prasowych podkreślają Państwo, że zrównoważone rolnictwo musi być jednocześnie korzystne dla środowiska, opłacalne ekonomicznie i akceptowalne społecznie. Który z tych elementów jest dziś najtrudniejszy do osiągnięcia w praktyce?

G.I.: Najtrudniej jest dziś uzyskać satysfakcjonujący balans pomiędzy tymi trzema elementami. Ze względu na olbrzymią presję cenową rolnicy dążą do maksymalizacji wydajności produkcji, co najczęściej wiąże się z dużymi nakładami przemysłowych środków produkcji i wzrostem skali. Taki model przez lata dawał gwarancję zysku nawet przy bardzo niskich marżach. Jednak ten model niekoniecznie uwzględnia aspekty środowiskowe, nie jest również najczęściej akceptowany przez społeczeństwo, o czym świadczą protesty przeciwko budowie nowych obiektów: kurników, chlewni itp. Z kolei przy polskiej specyfice produkcji rolnej, z dużą liczbą stosunkowo małych podmiotów, ekstensyfikacja produkcji, choć korzystna środowiskowo, może zachwiać równowagą ekonomiczną gospodarstwa. I nie można przy tej okazji dawać rolnikom złudnych nadziei, że produkcja wysokiej jakości żywności – np. ekologicznej, ale w małej skali na lokalny rynek, co jest chyba modelem najbardziej akceptowalnym społecznie, pozwoli osiągnąć wszystkim finansowy sukces. Niestety pomimo powszechnych opinii o zaletach takiej produkcji deklaracje te nie przekładają się na decyzje zakupowe – tu wciąż czynnikiem decydującym jest cena produktu na półce.

M.S.: Jakie kryteria decydowały o wyborze gospodarstw uczestniczących w pilotażu?

G.I.: Przede wszystkim otwartość i gotowość rolnika do zmiany. Do projektu zaprosiliśmy gospodarstwa, które chcą produkować w sposób zrównoważony, chcą zdobywać nową wiedzę w tym zakresie i są gotowe na modyfikacje swoich metod produkcji.

M.S.: Jak długo potrwa projekt i jakie konkretne efekty chcą Państwo osiągnąć do jego zakończenia?

G.I.: Ponieważ jest to projekt pilotażowy, na razie zaplanowaliśmy go na jeden cykl produkcyjny, choć staramy się, aby kontynuować go w kolejnych latach. Nasz cel jest jasny: przy udziale ekspertów i samych rolników chcemy opracować i przetestować wzorcowy model transformacji gospodarstw konwencjonalnych w kierunku produkcji zrównoważonej. Taki sprawdzony model chcemy dalej wdrażać na większą skalę w zainteresowanych gospodarstwach.

M.S.: W debacie o zrównoważonym rolnictwie często pojawia się obawa, że nowe wymagania oznaczają dodatkowe koszty. Jak przekonać rolnika, że takie działania mogą również poprawiać rentowność gospodarstwa?

G.I.: Nie ma chyba lepszego sposobu niż wykazanie korzyści w konkretnym gospodarstwie. I w naszym projekcie możemy już takimi efektami się pochwalić. Między innymi dzięki precyzyjnym badaniom gleb rolnicy otrzymali szczegółowe zalecenia agronomiczne, które pozwolą zaoszczędzić konkretne kwoty, np. ograniczając stosowanie nawożenia składnikami, które już w ich glebach występują w nadmiarze. A to tylko jeden z przykładów.

M.S.: Eksperci Fundacji Grunt od Nowa zwracali uwagę na regenerację gleby i biologizację rolnictwa. Które praktyki w tym zakresie są najłatwiejsze do wdrożenia już dziś w przeciętnym gospodarstwie?

G.I.: Regeneracja gleb i wykorzystanie rozwiązań biologicznych – czy to do poprawy kondycji gleb, czy chociażby w ochronie roślin – wymaga i specjalistycznej wiedzy, i kompleksowego podejścia. Nie ma jednej uniwersalnej praktyki gwarantującej sukces. Jest to też proces długotrwały. Od czegoś trzeba jednak zacząć i tu w szczególności możemy polecić takie działania jak stosowanie międzyplonów i okrywy roślinnej przez możliwie najdłuższą część roku, ograniczenie stosowania nawozów mineralnych na rzecz nawożenia naturalnego czy uproszczenia uprawowe. Te praktyki da się wdrożyć niemal w każdym gospodarstwie.

M.S.: Jakie błędy najczęściej popełniają gospodarstwa rozpoczynające transformację w kierunku bardziej zrównoważonej produkcji?

G.I.: Proces przechodzenia z produkcji konwencjonalnej na zrównoważoną wymaga wiedzy i czasu. Zmiana praktyk produkcyjnych na mniej intensywne w początkowym okresie może nastręczać rolnikowi problemów, które bez specjalistycznego doradztwa trudno przezwyciężyć. Mam tu na myśli np. początkowy spadek plonów, problemy z kontrolą zachwaszczenia, szkodników czy chorób. Problemy te w miarę poprawy kondycji gleb, ich regeneracji ustępują, trzeba jednak przetrwać ten najtrudniejszy okres transformacji. To najtrudniejszy moment, kiedy część rolników ze względu na brak dostępu do właściwej wiedzy, doradztwa, a czasem wsparcia finansowego porzuca obraną wcześniej drogę transformacji. I właśnie wypracowanie skutecznej ścieżki transformacji, która przeprowadzi rolnika przez ten trudny okres, jest podstawowym celem naszego projektu.

M.S.: Czy uczestnicy projektu będą testować konkretne rozwiązania lub technologie? Jeśli tak, jakie?

G.I.: Ponieważ w naszym projekcie mamy bardzo zróżnicowane gospodarstwa, zarówno pod względem rodzaju produkcji, stosowanych metod, wyposażenia w sprzęt czy stosowanych aktualnie praktyk produkcyjnych, koncentrujemy się bardziej na zrozumieniu procesów rządzących zrównoważoną produkcją niż wykorzystaniu konkretnej technologii. Ta zależy od wielu czynników, w tym także od tych niezależnych od rolnika, jak np. przebieg pogody. W projekcie korzystamy z systemu elvio, który pomaga zbierać i wykorzystywać dane, m.in. do analizy śladu węglowego.

M.S.: Dlaczego warto mierzyć ślad węglowy i jakie korzyści może mieć z tego rolnik, poza samym raportowaniem danych?

Alan Cholewczyński: Liczenie śladu węglowego w gospodarstwie rolnym, oprócz raportowania danych, pozwala dostrzec obszary produkcji, w których możemy znacząco wpłynąć na redukcję emisji. Mówiąc prościej, wysoki ślad węglowy to niemal zawsze znak, że jesteśmy w stanie zaoszczędzić pieniądze i zyskać finansowo m.in. dzięki racjonalnemu gospodarowaniu nawozami, wykorzystując do tego systemy z rolnictwa 4.0 ograniczające również zużycie środków ochrony roślin ze względu na precyzyjność. Z perspektywy rolnika najważniejszy wydaje się aspekt finansowy, a w szczególności koszty produkcji. Drugą sprawą jest czynnik agronomiczny. Stosując praktyki niskoemisyjne, nie dość, że ograniczamy emisję, to jednocześnie regenerujemy glebę: staje się ona mniej podatna na erozję, zwiększamy zawartość próchnicy i węgla organicznego. Mówiąc krótko, „uzdrawiamy” glebę.

M.S.: Czy wyniki pomiarów już teraz pokazują obszary, w których gospodarstwa mogą stosunkowo szybko ograniczyć emisje i jednocześnie poprawić efektywność produkcji?

A.C.: Największą przestrzeń do działania zdecydowanie dostrzegamy w dwóch obszarach: stosowaniu nawozów oraz optymalizacji zabiegów na polu. Najszybszym sposobem na znaczne ograniczenie emisji jest przejście ze stosowania nawozów azotowych „na oko” do precyzji. Należy wtedy regularnie wykonywać badania gleby (co w realiach polskich rolników niestety nie jest powszechne), dzięki którym zdobędziemy wiedzę niezbędną do kolejnego etapu, czyli precyzyjnego stosowania nawozu. Optymalizacja zabiegów na polu to kolejny krok. Starajmy się łączyć niektóre zabiegi jak np. siew i nawożenie. Jeden przejazd mniej po polu to realny wpływ na zmniejszenie emisji CO₂e.

M.S.: Na ile wiarygodne są obliczenia wykonywane przy wykorzystaniu narzędzia Cool Farm Tool i czym różnią się od uproszczonych kalkulatorów dostępnych na rynku?

A.C.: Narzędzie Cool Farm Tool jest na rynku już od ponad 10 lat i cieszy się zaufaniem klientów z całego świata, w tym największych firm z sektora rolno-spożywczego. Jego mechanizm działania jest w pełni zgodny z międzynarodowymi standardami, takimi jak GHG Protocol czy ISO 14067. Należy jednak pamiętać o podstawowej zasadzie: kalkulator CFT jest narzędziem, które działa na danych dostarczonych przez użytkownika. Największym wyzwaniem jest zebranie tych danych i sprawne wprowadzenie ich do programu. W tym pomaga rolnikom posiadanie i korzystanie w swoim gospodarstwie z systemu typu FMS (Farm Management System), który będzie zintegrowany za pomocą usług API z CFT. Takim narzędziem jest polski system do zarządzania elvio od Agraves. Połączenie elvio z CFT to krok naprzód w uproszczeniu liczenia emisji w gospodarstwie. Rolnik, wprowadzając do systemu informacje o pracach i zabiegach zrealizowanych w gospodarstwie, które i tak musi dokumentować, jednocześnie zasila program CFT w niezbędne dane. Co ważne, system elvio jest zautomatyzowany, więc nie musimy powielać kilka razy tych samych informacji. Gdy rolnik regularnie korzysta z elvio, obliczenie emisji zajmuje wtedy dosłownie kilka minut. Wiarygodność obliczeń zależy zatem od prawidłowości zebranych danych wejściowych. Czynnikiem, który różni CFT od uproszczonych kalkulatorów, jest jego dokładność. Narzędzie nie opiera się na uśrednionych danych. Podczas kalkulacji określamy dokładnie parametry gleby na każdym polu, m.in. pH, zawartość węgla organicznego, teksturę gleby czy szczegółową zawartość azotu w zastosowanym nawozie. Co warte podkreślenia, wszystkie te informacje posiadamy na swoim koncie elvio, skąd dzięki połączeniu API płyną one prosto do kalkulatora Cool Farm Tool. Tak dokładne zasilenie danymi kalkulatora sprawia, że wyniki są dokładniejsze. To z kolei umożliwia lepszą diagnozę stanu wyjściowego i obszarów do poprawy. Uproszczone kalkulatory takich możliwości nie dają.

M.S.: Czy w przyszłości ślad węglowy może stać się równie ważnym wskaźnikiem zarządzania gospodarstwem jak plon czy wydajność produkcji mleka?

A.C.: Zdecydowanie tak. Ślad węglowy stanie się wskaźnikiem ekonomicznym i rynkowym, który będzie determinował pozycję gospodarstwa i jego produktów na rynku. Presja rynkowa wynika ze zobowiązań przetwórców. Wielkie koncerny spożywcze, mleczarnie czy sieci handlowe są zobowiązane do raportowania i redukcji swoich emisji. Etap produkcji w gospodarstwie daje największe pole do redukcji emisji produktu. Dlatego już teraz niektóre mleczarnie wspierają praktyki niskoemisyjne w gospodarstwach, oferując za nie dodatkowe wynagrodzenie w postaci premii do litra oddanego mleka. Podobne programy wspierania finansowego gospodarstw widzieliśmy też u dużych przetwórców zbóż i rzepaku. Na dziś są to programy dodatkowe, ale w przyszłości najprawdopodobniej staną się jednym z ważniejszych czynników przy ustalaniu ceny za płody rolne sprzedawane przez rolników.

M.S.: Podczas inauguracji projektu dużo miejsca poświęcono dobrostanowi krów mlecznych. Jakie działania poprawiające dobrostan zwierząt najczęściej przynoszą jednocześnie korzyści ekonomiczne gospodarstwu?

G.I.: Sukces w produkcji mleka to składowa wielu czynników, co oznacza też, że w wielu miejscach można popełnić błąd rzutujący na wyniki produkcyjne. Wykład prof. Marcina Gołębiewskiego pokazał, że dobrostan to nie tylko spełnienie warunków wynikających z przepisów prawa, jak np. wymiary stanowisk czy powierzchnia kojców, ale mnóstwo innych niuansów decydujących o poprawie warunków utrzymania zwierząt. Jednak jeśli postrzegamy dobrostan jako warunki utrzymania zwierząt lepsze niż wymagane przepisami prawa, same korzyści wynikające choćby z poprawy zdrowotności stada nie zawsze pokrywają straty płynące z mniejszej intensywności produkcji. Tu potrzeba czegoś więcej. Niestety dziś rynek nie oferuje dodatkowych korzyści rolnikom prowadzącym produkcję w warunkach zwiększonego dobrostanu, choć mamy przykłady z innych krajów UE, że takie ekstra premie są hodowcom oferowane. A nasi hodowcy są bardzo otwarci na zachęty do zapewnienia zwierzętom lepszych niż wymagane warunków utrzymania. Świadczy o tym choćby sukces ekoschematu „Dobrostan zwierząt”, który oferuje rolnikom zachęty finansowe za działania poprawiające dobrostan.

M.S.: Redukcja emisji metanu staje się jednym z najważniejszych tematów w produkcji zwierzęcej. Jakie rozwiązania są dziś realnie dostępne dla polskich hodowców?

A.C.: Ilość metanu uwalniana do atmosfery w wyniku hodowli zwierząt stanowi ok. 40% jego całkowitej produkcji na świecie. Przyczynia się on do powstania globalnego ocieplenia w większym stopniu niż emisja CO₂. W ostatnich latach przeprowadzono w Europie wiele badań na temat redukowania emisji metanu, z których wynika jasno, że pole do ograniczenia istnieje w modyfikowaniu dawki żywieniowej i genetyce krów. W praktyce hodowcy mogą modyfikować dawkę pokarmową poprzez skarmianie pasz objętościowych o niskiej zawartości włókna z wczesnego zbioru, zwiększanie udziału roślin strączkowych (bogate w taniny obniżające emisję nawet o 14%), a także dodatek żywych kultur drożdży oraz kwasów tłuszczowych. Dopełnieniem tych metod jest długofalowa selekcja genetyczna zwierząt lepiej wykorzystujących paszę oraz inwestycje w technologie monitorowania gazów – od mobilnych detektorów laserowych po zaawansowane systemy Green Feed montowane w stacjach paszowych – co pozwala skutecznie zarządzać śladem węglowym stada i odpowiadać na unijne wymogi środowiskowe.

M.S.: W ostatnich latach rolnicy mierzą się jednocześnie ze zmianami klimatu, presją regulacyjną i niestabilnością rynków. Które z tych wyzwań Państwa zdaniem będzie miało największy wpływ na gospodarstwa w ciągu najbliższych 10 lat?

G.I.: Zmiany klimatyczne będą głównym wyzwaniem najbliższych lat. Z niestabilnością rynków mierzymy się od dawna, można by wręcz powiedzieć, że to stały element rolniczego biznesu. Presja regulacji prawnych jest oczywiście ważnym zagadnieniem, ale tutaj należy wspomnieć, że największy „skok” regulacyjny w rolnictwie mamy już chyba za sobą, tj. okres dostosowania polskiego prawodawstwa do wymogów związanych z akcesją do UE i oczywiście wdrożenia całego dorobku prawnego Wspólnoty związanego ze Wspólna Polityką Rolną i Prawem żywnościowym. Zmiany klimatu to zagadnienie, które przez wielu rolników jest jeszcze niedoceniane, a z pewnością będzie wymagało zmiany podejścia do prowadzenia produkcji. Metody i praktyki, które sprawdzały się przez dziesiątki lat, mogą okazać się nieodpowiednie do nowych warunków. Stąd też nasz pomysł na projekt dotyczący rolnictwa zrównoważonego, które może być odpowiedzią na zmieniający się klimat.

M.S.: Jeśli projekt zakończy się sukcesem, jak będzie wyglądał jego kolejny etap? Czy planują Państwo rozszerzenie go na większą liczbę gospodarstw?

G.I.: Taki mamy zamiar. Już dziś możemy powiedzieć, że podjęte w projekcie działania dają naszym rolnikom konkretne korzyści, a gospodarstwa uczestniczące w projekcie chcą kontynuować proces transformacji. Tak jak wspominaliśmy wcześniej, celem naszego projektu jest opracowanie ścieżki transformacji, którą można z powodzeniem wdrażać w innych gospodarstwach. Jesteśmy otwarci na współpracę z partnerami z branży, którzy zainteresowani pozyskiwaniem surowców rolnych wytworzonych zrównoważonymi metodami, chcieliby wesprzeć swoich dostawców w procesie przestawiania produkcji na bardziej zrównoważoną.

M.S.: Gdyby mieli Państwo wskazać jedną zmianę, którą każdy rolnik mógłby wdrożyć już jutro, aby jego gospodarstwo było bardziej odporne na wyzwania przyszłości, co by to było?

G.I.: Nie ma tu uniwersalnej rady, złotego środka na rozwiązanie wszystkich problemów. Naszym zdaniem niezwykle istotna jest otwartość na nową wiedzę, zmiany, ale też dokładne poznanie swojego gospodarstwa, nie tylko pod kątem technologicznym, co nasi rolnicy znakomicie opanowali, ale też jego aspektów finansowych, z czym jest już znacznie gorzej. Zachęcamy więc do gromadzenia danych i ich analizy jako podstawy do efektywnego zarządzania gospodarstwem zamiast powielania utartych schematów, które może gdzieś i kiedyś się sprawdzały, ale niekoniecznie będą działały w obecnych realiach. Dziś proces gromadzenia danych i ich analizy jest znacznie łatwiejszy: mamy aplikacje wspierające rolników w tym zakresie, np. nasz autorski system elvio, dzięki którym raz wprowadzona informacja jest wykorzystywana wszędzie tam, gdzie jest to konieczne. Wielu rolników już dziś rozumie taką potrzebę, jednak wciąż jest to zdecydowana mniejszość.

Materiał został pierwotnie opublikowany w czasopiśmie „Rolnictwo Przyszłości” nr 2/2026
https://sklep.rolnictwo-przyszlosci.pl/produkt/pojedynczy-numer-czasopisma/.